Η Παραδοσιακή και Συμπληρωματική Ιατρική στον 21ο αιώνα – το παράδειγμα της Ελβετίας

25 Μαρτίου 2022

Βασίλης Τσάκαλος

Θεραπευτής Παραδοσιακής Κινέζικης Ιατρικής

Πρόεδρος Ελληνικού Συλλόγου Βελονισμού & Κινέζικης Ιατρικής – ΕΛΣΥΒΕΚΙ

Μέλος Acupuncturists Without Borders, ΗΠΑ

Μέλος TCM Fachverband, Ελβετία

Συντομογραφίες (κατ’ αλφαβητική σειρά):

ΕΛΣΥΒΕΚΙ: Ελληνικός Σύλλογος Βελονισμού & Κινέζικης Ιατρικής

ΕΟΠΠΕΠ: Εθνικός Οργανισμός Πιστοποίησης Προσόντων & Επαγγελματικού Προσανατολισμού

HACMA: Hellenic Acupuncture & Chinese Medicine Association

ΠΙ: Παραδοσιακή Ιατρική

ΠΚΙ: Παραδοσιακή Κινέζικη Ιατρική

ΣΕΘ: Συμπληρωματικές κι Εναλλακτικές Θεραπείες

---

Αγαπητοί συνάδελφοι,

Θα ήθελα να ευχαριστήσω τους διοργανωτές για την πρόσκληση και ταυτόχρονα να δώσω θερμά συγχαρητήρια για την διοργάνωση του 2ου Συνεδρίου Παραδοσιακής Ελληνικής Λαϊκής Ιατρικής από την ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ & ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΗΣ ΚΙΝΕΖΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ. Πιστεύω πως είναι μια σπουδαία πρωτοβουλία και σημαντική παρακαταθήκη για το μέλλον του χώρου των Ελλήνων παραδοσιακών θεραπευτών.

---

Εισαγωγή

Στην παρούσα εργασία αρχικά θα παρουσιάσουμε την Παραδοσιακή Ιατρική έτσι όπως παρουσιάζεται μέσα από το έργο του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας εδώ και 44 χρόνια. Στην συνέχεια θα εστιάσουμε στο παράδειγμα της Ελβετικής Συνομοσπονδίας η οποία από το 2015 μετά από αίτημα των πολιτών μέσω δημοψηφίσματος, προχώρησε στην ρύθμιση και πλήρη ένταξη των Σ.Ε.Θ. στο σύστημα υγείας της. Κατόπιν θα αναφερθούμε στο Ελληνικό αδιέξοδο, τις τελευταίες εξελίξεις που αφορούν την Ευρωπαϊκή νομοθεσία και πως αυτές επιδρούν στην αντίστοιχη Ελληνική. Θα προχωρήσουμε με ορισμένα συμπεράσματα και θα καταθέσουμε ορισμένες συγκεκριμένες προτάσεις που θα οδηγήσουν προς την αναγνώριση της Π.Ι. στην Ελλάδα. Κλείνοντας θα ευχηθούμε να βρει και η Παραδοσιακή Ελληνική Λαϊκή Ιατρική την θέση της στον παγκόσμιο χάρτη φυσικών ιατρικών συστημάτων.

---

1. Παραδοσιακή Ιατρική

Σύμφωνα με τον ορισμό που δίνει ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας, η «Παραδοσιακή Ιατρική» (Π.Ι.) είναι ένας ευρύς όρος που περιλαμβάνει τα συστήματα θεραπείας που δημιούργησε ο άνθρωπος στο διάβα των αιώνων, σε όλα τα μήκη και πλάτη της Γαίας. Αναφέρεται στα παραδοσιακά ιατρικά συστήματα της Ινδικής Αγιουρβέδα, της Παραδοσιακής Κινέζικης Ιατρικής, της Θιβετάνικης Ιατρικής, της Ιατρικής Unani, αλλά ταυτόχρονα και στις διάφορες μορφές αυτόχθονης θεραπείας που συναντάμε στην Αφρική, την Λατινική Αμερική, τους Αυστραλιανούς Αβορίγινες κλπ. Στον ανεπτυγμένο κόσμο όπου το κύριο σύστημα υγείας βασίζεται στην σύγχρονη βιοϊατρική επιστήμη ή όπου η Παραδοσιακή Ιατρική δεν είναι ενταγμένη στο σύστημα υγείας, τότε συχνά αναφέρεται με τους όρους «συμπληρωματική», «εναλλακτική», «μη συμβατική» ή «εμπειρική» ιατρική¹ (Σ.Ε.Θ.). Στην παρούσα εργασία θα χρησιμοποιηθούν όλοι αυτοί οι όροι.

Ζούμε σε μια ιστορική καμπή όπου τα τελευταία 44 χρόνια η Παραδοσιακή Ιατρική σταδιακά αλληλεπιδρά όλο και περισσότερο με την σύγχρονη Βιοϊατρική. Η συζήτηση αυτή ξεκίνησε εντός του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας ήδη από το 1977 στην Γενεύη² της Ελβετίας. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας εργάζεται ακατάπαυστα προς ένα πλαίσιο πολιτικών που αποσκοπεί στην σταδιακή σύζευξη της «Παραδοσιακής», «Συμπληρωματικής» και «Συνδυαστικής» Ιατρικής με την σύγχρονη Βιοϊατρική ώστε να εξελιχθεί σε μια πιο ευρεία γκάμα ιατρικής μέριμνας και φροντίδας προς τους πολίτες του κόσμου οι οποίοι παγκόσμια χρησιμοποιούν και είναι θετικοί προς την Παραδοσιακή Ιατρική. Στην ιστοσελίδα του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας μπορούμε να δούμε πάρα πολλές σημαντικές εκδόσεις του από το 1978 έως σήμερα σχετικά με πολλά από τα συστήματα που απαρτίζουν την Παραδοσιακή και Συμπληρωματική Ιατρική, ιδιαίτερα δε για την μελέτη των βοτάνων σε όλα τα μήκη και πλάτη του πλανήτη μας. Έχει εκδώσει εγχειρίδια για τα ελάχιστα στάνταρ εκπαίδευσης και πρακτικής για τον βελονισμό, το τουινά, την ιρανική ιατρική Unani, την ινδικό ιατρικό σύστημα της Αγιουρβέδα κ.α³.

Η Π.Ι. στηρίζεται στην ολιστική προσέγγιση προς την ζωή, την ισορροπία νου-σώματος-περιβάλλοντος ενώ δίνει έμφαση στην κατάσταση της υγείας παρά στην ασθένεια καθεαυτή. Αυτή η πιο περίπλοκη προσέγγιση καθώς και η ανάπτυξη των διαφορετικών συστημάτων Π.Ι. σε διαφορετικές γεωγραφικές περιοχές εντός διαφορετικού πολιτισμικού πλαισίου δίχως την παράλληλη ανάπτυξη διεθνών στάνταρ και αποτελεσματικών μεθόδων αξιολόγησης της παραδοσιακής φαρμακολογίας είναι οι παράγοντες που κάνουν ιδιαίτερα δύσκολη την επιστημονική τεκμηρίωση της Π.Ι. Επιπλέον ένα άλλο σημαντικό πρόβλημα αφορά την ένταξη των βοτάνων στο σύστημα υγείας καθώς η επιστημονική μέθοδος συναντά σημαντικές δυσκολίες στην αξιολόγηση βοτανικών σκευασμάτων έχοντας ανεπαρκή κριτήρια ποιότητας. Τα βοτανικά σκευάσματα είναι σημαντικά πιο περίπλοκα από τα χημικά φάρμακα και οι εθνικές αρχές πιστοποίησης ποιότητας δεν διαθέτουν ούτε την γνώση ούτε την τεχνική επάρκεια για να αξιολογήσουν την ασφάλεια, την αποτελεσματικότητα και την ποιότητα των βοτανικών σκευασμάτων⁴

Άλλο ένα ζητούμενο που αναφέρεται στην ίδια αναφορά είναι η ανάγκη των θεραπευτών για αναγνώριση και η παροχή υποστήριξης κι ευκαιριών εξέλιξης στον τομέα τους από τα κράτη τους. Το παραπάνω είναι απόλυτα σύμφωνο με τις ανάγκες και των Ελλήνων παραδοσιακών θεραπευτών έτσι όπως αυτές εκφράστηκαν κατά τις 9 Ανοιχτές Συνελεύσεις της ευρύτερης κοινότητας θεραπευτών που πραγματοποιήθηκαν το φθινόπωρο του 2018.

---

2. Το παράδειγμα της Ελβετίας

Η Ελβετία είναι ένα από τα πέντε (5) μόλις Ευρωπαϊκά κράτη που έχουν ρυθμίσει πλήρως τις Παραδοσιακές και Συμπληρωματικές θεραπείες. Τα κράτη αυτά είναι: η Ελβετία, η Ισλανδία, το Λιχτενστάιν, η Πορτογαλία και η Σλοβενία⁵. Στην Ελβετία είναι αναγνωρισμένες πάνω από 90 διαφορετικές εναλλακτικές θεραπείες οι οποίες καλύπτονται από όλες τις ιδιωτικές ασφάλειες υγείας, όπως για παράδειγμα οι κάθε είδους μαλάξεις ή ακόμη και οι λεγόμενες «ενεργειακές θεραπείες». Υπάρχουν όμως ειδικά τέσσερις (4) μέθοδοι που απολαμβάνουν μεγαλύτερο κύρος κι είναι αναγνωρισμένες υπό τον τίτλο του «Φυσικοπαθητικού» με εξειδίκευση στην:

• α. Αγιουρβέδα
• β. Ομοιοπαθητική
• γ. Παραδοσιακή Κινέζικη Ιατρική
• δ. Παραδοσιακή Ευρωπαϊκή Φυσικοπαθητική/Ανθρωποσοφία

3. Επαγγελματική εκπαίδευση εφάμιλλη της ακαδημαϊκής

Σε αυτό το σημείο και για να γίνει πιο εύκολα κατανοητή η συνέχεια θα ήθελα να υπενθυμίσω πως στην Ευρωπαϊκή Ένωση η εκπαίδευση και τα επαγγελματικά προσόντα έχουν αποκτήσει ένα κοινό πρότυπο ποιότητας 8 Επιπέδων⁶ που ονομάζεται «Ευρωπαϊκό Πλαίσιο Επαγγελματικών Προσόντων» («Πλαίσιο»)⁷. Το 6ο επίπεδο αυτού του προτύπου αφορά το πανεπιστημιακό Πτυχίο της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. Η Ελβετία ως χώρα με διακρατικές συμφωνίες με την Ε.Ε. έχει κι αυτή υιοθετήσει το Πλαίσιο. Στην ουσία οι σπουδές σε κάποιο από τα παραπάνω τέσσερα αντικείμενα προσδίδουν το – ισοδύναμο με Ευρωπαϊκής τριτοβάθμιας εκπαίδευσης επιπέδου 6 – πτυχίο με τίτλο «Φυσικοπαθητικός». Οι σχολές που προσδίδουν αυτό τον τίτλο είναι ιδιωτικές σχολές επαγγελματικής εκπαίδευσης, όμοιες με τα Ελληνικά ΙΕΚ επιπέδου 5. Αντίθετα όμως με τα Ελληνικά επαγγελματικά ΙΕΚ το επίπεδο της αντίστοιχης ενός ΙΕΚ επαγγελματικής εκπαίδευσης στην Ελβετία είναι επιπέδου 6 σύμφωνα με το Ευρωπαϊκό Πλαίσιο Προσόντων, εφάμιλλου ενός Ευρωπαϊκού πανεπιστημιακού πτυχίου. Με απλά λόγια ενώ η εκπαίδευση στις Εναλλακτικές Θεραπείες θεωρείται επαγγελματική κι όχι πανεπιστημιακή είναι εφάμιλλη της ακαδημαϊκής.

Οι σπουδές των τεσσάρων μεθόδων μη συμβατικής εναλλακτικής ιατρικής στις διάφορες σχολές ανά την επικράτεια ορίζονται από το κεντρικό επαγγελματικό σωματείο εναλλακτικής ιατρικής OdaAM και αφορούν τα παρακάτω 7 διδακτικά «πακέτα» (Modules):

• Μ1 Βασική ιατρική εκπαίδευση
• Μ2 Ειδικότητα Παραδοσιακής/Συμπληρωματικής Ιατρικής (μια από τις παραπάνω τέσσερις)
• Μ3 Υγεία και Ηθική
• Μ4 Εργασία ως Θεραπευτής
• Μ5 Διαχείριση Επιχείρησης
• Μ6 Πρακτική
• Μ7 Επαγγελματική πρακτική υπό επιβλέπων/ουσα

4. OdaAM, το «Ελβετικό Επαγγελματικό Σωματείο Εναλλακτικής Ιατρικής»⁸

Σύμφωνα με τα στοιχεία από την ιστοσελίδα του ο OdaAM είναι ένα νομικό πρόσωπο ιδιωτικού δικαίου που ιδρύθηκε το 2008. Είναι μια συνομοσπονδία επαγγελματικών και σχολικών ενώσεων καθώς και άλλων οργανισμών εναλλακτικής ιατρικής. Έχει λάβει διαπίστευση ως ο επίσημος αναγνωρισμένος από το Ελβετικό κράτος επαγγελματικός φορέας σε ότι αφορά την μη-συμβατική εναλλακτική ιατρική. Είναι υπεύθυνος για τις ομοσπονδιακές εξετάσεις που πιστοποιούν έναν «Φυσικοπαθητικό» με οποιαδήποτε από τις παραπάνω τέσσερις ειδικότητες. Ο κύριος στόχος του Σωματείου είναι η πολιτειακή αναγνώριση των επαγγελματικών προσόντων και η ενίσχυση της μη-ιατρικής εναλλακτικής θεραπείας, ο οποίος τελικά επιτεύχθηκε τον Απρίλιο του 2015 (εδώ αξίζει να παρατηρήσουμε πως ο στόχος επετεύχθη με την παρέλευση της 7ετίας). Αυτή η επαγγελματική ρύθμιση αποτελεί σημαντικό ορόσημο στο Ελβετικό σύστημα υγειονομικής περίθαλψης. Σύμφωνα με την ιστοσελίδα του οργανισμού ένα αναγνωρισμένο πτυχίο εναλλακτικής ιατρικής έχει πιλοτικό χαρακτήρα με αντίκτυπο σε όλη την Ευρώπη και εδραιώνει την εναλλακτική ιατρική στην κοινωνία.

Το γεγονός δε, ότι οι οργανισμοί με διαφορετικά ενδιαφέροντα και διαφορετικούς κλάδους – Αγιουρβέδα, Ομοιοπαθητική, Παραδοσιακή Κινεζική Ιατρική, καθώς και παραδοσιακή Ευρωπαϊκή Φυσικοπαθητική – συνεργάζονται τώρα με δεσμευτικό και μεθοδικό τρόπο και εκπροσωπούνται σε εθνικό επίπεδο αντιπροσωπεύει μια πολύ μεγάλη επιτυχία. Η επαγγελματική ρύθμιση βοηθά να επιτευχθούν οι παρακάτω στόχοι:

• Βοηθά στη διασφάλιση της ελευθερίας της θεραπείας.
• Επιτρέπει στο σύστημα υγειονομικής περίθαλψης να υποστηρίζεται ευρύτερα.
• Εγγυάται τη διατήρηση των παραδοσιακών ιατρικών θησαυρών.
• Εξασφαλίζει καλή επαγγελματική και επαγγελματική επάρκεια των θεραπευτών σε υψηλό επίπεδο.
• Οδηγεί σε σοβαρή προστασία της υγείας μέσω ομοσπονδιακών διπλωμάτων.

5. Άλλα Επαγγελματικά Σωματεία

Για ένα τόσο μικρό έθνος είναι εντυπωσιακός ο αριθμός διαφορετικών σωματείων που υπάρχουν κι ακόμη πιο εντυπωσιακό το γεγονός πως όλα αυτά καταφέρνουν να λειτουργούν σε αρμονία και ευθυγραμμισμένα με τους διαφορετικούς νόμους του εκάστοτε καντονιού αλλά και τον ομοσπονδιακό νόμο. Ο λόγος που το καταφέρνουν είναι πως έχουν δημιουργήσει μια ιεραρχική δομή ατόμων που είναι μέλη μέσα σε επαγγελματικά σωματεία, σωματείων που είναι μέλη σε ομοσπονδίες και ομοσπονδίες που είναι μέλη σε μεγαλύτερες συνομοσπονδίες. Ενδεικτικά να αναφέρουμε το επαγγελματικό σωματείο αποκλειστικά για την ΠΚΙ «TCM-Fachverband», καθώς και τα επαγγελματικά σωματεία που αφορούν την Ομοιοπαθητική, την Αγιουρβέδα και την Ευρωπαϊκή Φυσικοπαθητική. Όλα αυτά μαζί απαρτίζουν την κεντρική επαγγελματική συνομοσπονδία Φυσικοπαθητικών OdaAM που αυτός με την σειρά του είναι η γέφυρα μεταξύ όλων των προηγούμενων με το ομοσπονδιακό Ελβετικό κράτος.

6. Πρότυπο ποιότητας «εμπειρικής ιατρικής» EMR και ασφαλιστική κάλυψη

Εκτός από την εκπαίδευση και τα επαγγελματικά δικαιώματα ένας άλλος τομέας αφορά την εφαρμογή «προτύπων ποιότητας». Τα πρότυπα ποιότητας ίσως είναι πιο γνωστά σε πολλούς ως «ISO». Στην πραγματικότητα ISO (International Standardization Organisation) είναι το όνομα του διεθνούς οργανισμού πιστοποιήσεων προτύπων ποιότητας που έχει έδρα την Γενεύη. Ο στόχος του οργανισμού είναι μετά από πολλαπλές διαβουλεύσεις η δημοσίευση προτύπων ποιότητας σχετικά με τις λειτουργίες ενός οργανισμού, μιας εταιρείας, ενός προϊόντος κλπ.

Ένα παρόμοιο 20 ετών Ελβετικό πρότυπο ποιότητας που αφορά αποκλειστικά τους εναλλακτικούς θεραπευτές είναι το πρότυπο ποιότητας «εμπειρικής ιατρικής» EMR⁹. Οι πιστοποιημένοι κατά EMR και εγγεγραμμένοι στο σχετικό μητρώο EMR εναλλακτικοί θεραπευτές είναι πλέον αποδεκτοί από τις ιδιωτικές ασφάλειες υγείας (δεν υπάρχει δημόσια ασφάλεια υγείας αντίστοιχη του ΕΟΠΥ στην Ελβετία). Έτσι ένας πελάτης που επιθυμεί να κάνει οποιαδήποτε εναλλακτική θεραπεία θα λάβει επιστροφή το 75% των εξόδων θεραπείας από την ασφάλειά του. Ταυτόχρονα ο εναλλακτικός θεραπευτής διασφαλίζεται με ασφάλεια αστικής ευθύνης σε περίπτωση ανάγκης αποζημίωσης.

7. Ελβετικός Ερυθρός Σταυρός – SRC

Όσοι εναλλακτικοί θεραπευτές προέρχονται από το εξωτερικό, κατοικούν κι επιθυμούν να πιστοποιηθούν στην Ελβετία ως «Φυσικοπαθητικοί» σε μια από τις τέσσερις ειδικότητες οφείλουν να καταθέσουν το δίπλωμά τους και ορισμένα άλλα έγγραφα αρχικά στο Pre-Check του Ελβετικού Ερυθρού Σταυρού. Μετά τον αρχικό έλεγχο κι εφόσον είναι θετική η πρώτη εκτίμηση θα ζητηθούν ξανά όλα τα έγγραφα αναλυτικά για τον αναλυτικό έλεγχο με κόστος περί τα 1000€. Η θετική απάντηση από τον SRC ανοίγει την πόρτα για την πιστοποίηση ποιότητας του EMR που ανοίγει την πόρτα σε ορισμένα από τα καντόνια για την λήψη άδειας ασκήσεως επαγγέλματος ή εναλλακτικά στις ομοσπονδιακές εξετάσεις πιστοποίησης επαγγελματία Φυσικοπαθητικού. Μια αρνητική απάντηση από τον SRC στέλνει τον θεραπευτή ξανά σε μια από τις σχολές για να συμπληρώσει τις απαιτούμενες ώρες εκπαίδευσης και να ξανακάνει τον έλεγχο. Ο τίτλος του Φυσικοπαθητικού διαθέτει κύρος ανάλογο των υπόλοιπων παραϊατρικών επαγγελμάτων όπως του Φυσικοθεραπευτή, της Μαίας, του Νοσηλευτή, του Οδοντίατρου, του Φαρμακοποιού.

---

8. Το Ελληνικό αδιέξοδο

Όπως ήδη γνωρίζουμε η κατάσταση στην Ελλάδα είναι διαμετρικά διαφορετική καθώς δεν υφίσταται κανένα ρυθμιστικό πλαίσιο ενώ έως πριν λίγα χρόνια οι εναλλακτικές θεραπείες ήταν αντικείμενο ακόμη και χλευασμού. Σε αυτό το σημείο είναι δόκιμο να υπενθυμίσουμε το ουσιαστικό πρόβλημα των Θεραπευτών ΠΚΙ αλλά και του ευρύτερου χώρου εναλλακτικών θεραπευτών στην Ελλάδα ως προς την αναγνώριση των επαγγελματικών δικαιωμάτων τους, το οποίο ξεκινά από την ίδια την εκπαίδευση και απαρτίζεται από 5 σκέλη.

α. Έως πρότινος το επάγγελμα «Θεραπευτής Παραδοσιακής Κινέζικης Ιατρικής» δεν ήταν καν υπαρκτό σαν όρος στην Ελληνική πολιτεία. Όπως όμως θα δούμε στην συνέχεια αυτό ήδη άλλαξε πριν από 3 μήνες με την υιοθέτηση της βάσης δεδομένων ESCO από τον ΟΑΕΔ/Υπουργείο Εργασίας.

β. Η εκπαίδευση Κινέζικης ιατρικής δεν είναι μια πιστοποιημένη εκπαίδευση από τον ΕΟΠΠΕΠ/Υπουργείο Παιδείας.

γ. Οι σχολές που παρόλα αυτά παρέχουν κάποιου τύπου εκπαίδευση Κινέζικης Ιατρικής δεν είναι πιστοποιημένες σχολές από τον ΕΟΠΠΕΠ/Υπουργείο Παιδείας.

δ. Οι καθηγητές που διδάσκουν σε αυτές τις σχολές δεν είναι πιστοποιημένοι καθηγητές από τον ΕΟΠΠΕΠ/Υπουργείο Παιδείας.

ε. Τα πτυχία που αποδίδονται από τις σχολές δεν είναι πιστοποιημένα πτυχία από τον ΕΟΠΠΕΠ/Υπουργείο Παιδείας.

Ένα πρώτο βήμα τα τελευταία 2 έτη για την πιστοποίηση των ελληνικών σχολών από τον ΕΟΠΠΕΠ/Υπουργείο Παιδείας ήταν η πιστοποίησή τους ως Κέντρα Δια Βίου Μάθησης, επιπέδου 3 κατά το Πλαίσιο μεν, αλλά παρόλα αυτά ήταν ένα πρώτο βήμα. Δυστυχώς η παρούσα κυβέρνηση άλλαξε τον νόμο για την Παιδεία με αποτέλεσμα οι άδειες πολλών ΚΔΒΜ να λήξουν στις 31/11/2021¹⁰. Εδώ πρέπει να αναφέρουμε πως υπάρχει συλλογικό όργανο ΚΔΒΜ, η Πανελλήνια Ένωση Κέντρων Μάθησης – Π.Ε.ΚΕ.Μ. η οποία έχει καταθέσει ένσταση για αυτό το ζήτημα και αναμένουμε την απόφαση¹¹.

9. Η σημερινή κατάσταση στην Ελλάδα

Από το 2018 που ξεκινήσαμε την έρευνά μας είναι γεγονός πως στην Ελληνική νομοθεσία έχουν σταδιακά συμβεί ορισμένες αδιόρατες αποσπασματικές αλλαγές που δείχνουν πως η Ελληνική πολιτεία αναγκάζεται λόγω της Ευρωπαϊκής νομοθεσίας να συμπεριλάβει και με αυτό τον τρόπο να αναγνωρίσει ορισμένες εναλλακτικές θεραπείες ως αυτούσια επαγγέλματα. Το έτος 2022 φαίνεται να είναι ένα έτος σταθμός για την διάδοση των παραδοσιακών, συμπληρωματικών κι εναλλακτικών θεραπειών παγκοσμίως αλλά και στην Ελλάδα συγκεκριμένα. Θα αναφερθώ συνοπτικά στους λόγους που συμβαίνει αυτό.

α. Από 01/01/2022 εκδόθηκε από τον Π.Ο.Υ. η 11η έκδοση της Διεθνούς Ταξινόμησης Νόσων (ICD-11)¹² μιας παγκόσμιας βάσης δεδομένων κωδικοποίησης και κατηγοριοποίησης όλων των γνωστών νόσων και ασθενειών που χρησιμοποιούν όλα τα υπουργεία υγείας, ιατροί, ερευνητές, νοσηλευτές, ασφαλιστές υγείας κλπ παγκοσμίως. Η βάση αυτή δεδομένων είναι ένα εργαλείο που δημιουργεί μια κοινή γλώσσα κι έτσι επιτρέπει την ανταλλαγή πληροφοριών μεταξύ των ενδιαφερόμενων μερών σε όλο τον κόσμο με στόχο την προαγωγή της υγείας. Έχει μεταφραστεί δε, σε 43 γλώσσες¹³. Ο νεοτερισμός που υπάρχει στην 11η έκδοση είναι η ένταξη για πρώτη φορά σε επίσημο ιατρικό εγχειρίδιο της ορολογίας της Παραδοσιακής Κινέζικης Ιατρικής στο 26 κεφάλαιο. Το ελληνικό Υπουργείο Υγείας διαθέτει αναρτημένη στην ιστοσελίδα του ακόμη την 10η έκδοση, όμως είναι θέμα χρόνου πριν ευθυγραμμιστεί με τις επιταγές της διεθνούς κοινότητας. Κάτι τέτοιο θα σημαίνει την επίσημη ένταξη της ορολογίας της ΠΚΙ στο ελληνικό σύστημα Υγείας.

β. Στις 03/03/2022 εκδόθηκε από τον Π.Ο.Υ η Διεθνής Στανταρτοποιημένη Ορολογία Όρων της Παραδοσιακής Κινέζικης Ιατρικής, ένα κείμενο 458 σελίδων που κωδικοποιεί την διεθνή ορολογία της¹⁴.

γ. Από τις 13/12/2021 ο Οργανισμός Απασχόλησης Εργατικού Δυναμικού (ΟΑΕΔ) ενσωμάτωσε το νέο Ευρωπαϊκό Σύστημα Ταξινόμησης Δεξιοτήτων, Ικανοτήτων, Προσόντων κι Επαγγελμάτων (ESCO). Είναι ο πρώτος ελληνικός οργανισμός που υιοθετεί το καινοτόμο αυτό εργαλείο. Το ESCO αναπτύχθηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή στο πλαίσιο της στρατηγικής «Ευρώπη 2020», ώστε τα κράτη-μέλη να μπορούν να επικοινωνούν σε μία κοινή γλώσσα. Η Ευρωπαϊκή ταξινόμηση ESCO προσδιορίζει και κατηγοριοποιεί δεξιότητες, ικανότητες, προσόντα και επαγγέλματα που έχουν σχέση με την αγορά εργασίας, με την εκπαίδευση και με την κατάρτιση στην ΕΕ, ενώ παρουσιάζει συστηματικά τις σχέσεις μεταξύ των διάφορων εννοιών. Σήμερα, το ESCO καλύπτει 3.008 επαγγέλματα και 13.485 δεξιότητες-ικανότητες σε 27 γλώσσες¹⁵. Στην βάση δεδομένων ESCO συμπεριλαμβάνονται πολλαπλά επαγγέλματα εναλλακτικής θεραπείας υπό την κατηγορία ISCO-08, μεταξύ των οποίων και ο «Θεραπευτής Παραδοσιακής Κινέζικης Ιατρικής» με κωδικό 2230.2.3, καθώς και οι απαραίτητες γνώσεις, δεξιότητες και ικανότητες που οφείλει να διαθέτει¹⁶

---

10. Συμπεράσματα

Από τα παραπάνω προκύπτουν ορισμένα συμπεράσματα που μας βοηθούν να ψηλαφίσουμε ποιο θα είναι ένα πιθανό μέλλον και τι βήματα οφείλουμε να κάνουμε ώστε να είμαστε προετοιμασμένοι. Εφόσον η κερκόπορτα άνοιξε μέσω της ευρωπαϊκής βάσης δεδομένων ESCO στο Υπουργείο Εργασίας και το επάγγελμα «Θεραπευτής Παραδοσιακής Κινέζικης Ιατρικής» είναι πλέον ένα υπαρκτό ως έννοια επάγγελμα, μπορούμε να προβλέψουμε πως κάποια από τα αμέσως επόμενα βήματα θα είναι:

α. η απόδοση ΚΑΔ στην εφορία από το Υπουργείο Οικονομικών, όπως ήδη υπάρχει για άλλες εναλλακτικές θεραπείες¹⁷

β. η δημιουργία πιστοποιημένου από τον ΕΟΠΠΕΠ/Υπουργείο Παιδείας δημόσιου ή ιδιωτικού εκπαιδευτικού φορέα που να δύναται να πληρεί τις απαιτήσεις εκπαίδευσης ώστε οι φοιτητές του να προσλαμβάνουν τις «απαραίτητες γνώσεις, δεξιότητες και ικανότητες που οφείλουν να διαθέτουν» σύμφωνα με τον ορισμό του επαγγέλματος στην λίστα ESCO. Ήδη το ΚΔΒΜ του Πανεπιστημίου Δυτικής Αττικής έχει εκπονήσει πρόγραμμα βελονισμού 300 ωρών/30 ETCS προς επαγγελματίες υγείας σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο ΠΚΙ της Σανγκάη.

γ. η υιοθέτηση σε άγνωστο χρόνο της 11ης έκδοσης της Διεθνούς Λίστας Νόσων και Ασθενειών από το Υπουργείο Υγείας που θα σημάνει και την παρουσία των όρων ΠΚΙ στο ελληνικό σύστημα Υγείας.

Πιθανότατα και λόγω της ύπαρξης κέντρων συμφερόντων θα υπάρξει προσπάθεια όσο το δυνατόν μεγαλύτερης καθυστέρησης της πλήρους ευθυγράμμισης αυτής της αναπόφευκτης διαδικασίας. Κατά την γνώμη μου είναι ουσιώδες η ευρύτερη κοινότητα Ελλήνων εναλλακτικών θεραπευτών να συνασπιστεί και να καταλάβει ζωτικό χώρο στην κοινωνία δηλώνοντας με σθένος την ύπαρξή της και απαιτώντας τα δικαιώματά της. Αυτό είναι ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο που έχει ξανασυμβεί πριν 25 χρόνια στην Καλιφόρνια, πριν 15 χρόνια στην Μελβούρνη, πριν 7 χρόνια στην Ελβετία. Η πρόοδος επήλθε αφενός όταν ήταν ώριμες οι συνθήκες αφετέρου όταν οι ενδιαφερόμενοι τις έκαναν να είναι ώριμες. Σύμφωνα με όσα παρατήρησα στην Ελβετία αλλά και σύμφωνα με τα νέα δεδομένα θεωρώ πως ήρθε πλέον η κατάλληλη στιγμή και είναι κομβικής σημασίας οι παρακάτω κινήσεις:

α. Η άμεση και ταχεία αναβάθμιση όλων των υπαρχόντων συλλόγων εναλλακτικών θεραπειών που πληρούν τα κριτήρια σε επαγγελματικούς συλλόγους. Αυτή την στιγμή γνωρίζουμε τουλάχιστον 6 Συλλόγους (2 ΠΚΙ, 2 Ρεφλεξολογίας, 1 Σιάτσου, 1 Εναλλακτικών Θεραπειών) και τουλάχιστον 5 σχολές εναλλακτικών θεραπειών και ΠΚΙ.

β. Ο συνασπισμός όλων των σχολών και των συλλόγων σε μια δευτεροβάθμια επαγγελματική ομοσπονδία εναλλακτικής ιατρικής, σύμφωνα με το Άρ.2/παρ.3 του Νόμου υπ. αρ. 1712/1987 περί Επαγγελματικών Σωματείων¹⁸. Η νέα αυτή επαγγελματική ομοσπονδία με την υπεύθυνη σύγκλιση όλων των υγιών δυνάμεων του χώρου δύναται να καταλάβει ζωτικό χώρο εκπροσωπώντας το ευρύτερο σύνολο των παραδοσιακών, συμπληρωματικών κι εναλλακτικών θεραπευτών. Υπάρχει τρόπος να λάβει διαπίστευση από την Ελληνική Πολιτεία ανάλογη του Ελβετικού OdaAM ως τον υπεύθυνο φορέα πιστοποιήσεων σχετικά με τις Εναλλακτικές θεραπείες.

γ. Η απόκτηση ορισμένων πιστοποιήσεων προτύπων ποιότητας από όλους αυτούς τους οργανισμούς που διασφαλίζουν την ποιότητα λειτουργίας τους σύμφωνα με ένα στανταρτοποιημένο παγκόσμιο πρότυπο βέλτιστης λειτουργίας. Εκ μέρους του Ελληνικού Συλλόγου Βελονισμού και Κινέζικης Ιατρικής – ΕΛ.ΣΥ.ΒΕ.Κ.Ι. ήδη μελετάμε το ζήτημα και είμαι σε επικοινωνία με σχετικούς φορείς.

δ. Η περαιτέρω επεξεργασία και αναβάθμιση του «Ελάχιστου Κοινού Προγράμματος ΠΚΙ» από τις σχολές, που έχει ήδη καθοριστεί από επιτροπή μελών του Ελληνικού Συλλόγου Βελονισμού και Κινέζικης Ιατρικής και είναι στην διάθεση των σχολών προς επεξεργασία. Ως σημείο αναφοράς για την ΠΚΙ προτείνεται η υιοθέτηση του ελάχιστου εκπαιδευτικού προγράμματος του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας και του Ευρωπαϊκού Συλλόγου ΠΚΙ. Επίσης η παρουσίαση των Οδηγών Σπουδών σύμφωνα με την δομή του Ευρωπαϊκού Πλαισίου. Μια τέτοια κίνηση θα προσδώσει ύφος εναρμόνισης σύμφωνα με τα πανευρωπαϊκά πρότυπα ανώτατης και δια βίου εκπαίδευσης. Θα πρέπει να γίνει σαφές πως στην ουσία τους τα προγράμματα σπουδών της κάθε σχολής δεν αλλάζουν. Αυτό που αλλάζει είναι ο τρόπος παρουσίασής τους ώστε να εναρμονιστούν με τις απαιτήσεις του Πλαισίου. Επιπλέον μέσω της μελέτης του «Ελάχιστου Κοινού Προγράμματος» που πραγματοποίησε η επιτροπή έρευνας του Ελληνικού Συλλόγου Βελονισμού και Κινέζικης Ιατρικής γνωρίζουμε με σαφήνεια πλέον ποιο ακριβώς είναι το υπάρχον «Ελάχιστο Κοινό Πρόγραμμα» ΠΚΙ μεταξύ των σχολών και ποια είναι η εναρμόνιση που πρέπει να λάβει ώστε να γεφυρωθεί το χάσμα μεταξύ της Ελληνικής και Ευρωπαϊκής εκπαίδευσης ΠΚΙ. Μια τέτοια κίνηση θα επιλύσει πολλά προβλήματα ως προς την καταξίωση και την επαγγελματική κινητικότητα των παραδοσιακών και συμπληρωματικών θεραπευτών από την Ελλάδα προς το εξωτερικό.

ε. Ένα από τα σημαντικότερα βήματα είναι η υιοθέτηση του συστήματος ακαδημαϊκών μονάδων ETCS από τις σχολές, σύμφωνα με το Ευρωπαϊκό Πλαίσιο Προσόντων και τον ΕΟΠΠΕΠ. Το σύστημα ETCS είναι ένα εργαλείο με σκοπό την μεγαλύτερη διαφάνεια των σπουδών, συνεισφέρει στον σχεδιασμό, την περιγραφή και την εφαρμογή ενός νέου προγράμματος, επιτρέπει την κινητικότητα των μαθητών αναγνωρίζοντας πρότερες εκπαιδεύσεις τους βοηθώντας στην ενσωμάτωση διαφορετικών ειδών μάθησης με προοπτική την δια βίου μάθηση και τελικά αφαιρεί τα εμπόδια στην διαδικασία αναγνώρισης επαγγελματικών προσόντων και σπουδών. Μπορεί να εφαρμοστεί σε κάθε πρόγραμμα σπουδών ανεξαρτήτως αν είναι στην αίθουσα, μέσω εργασιών ή με τηλε-εκπαίδευση και σε όλα τα είδη τυπικού, μη τυπικού και άτυπου μαθησιακού περιβάλλοντος (οι υπάρχουσες σχολές εναλλακτικών θεραπειών υπάγονται στην κατηγορία της μη τυπικής εκπαίδευσης)¹⁹. Επίσης δύναται να λύσει πολλά προβλήματα ως προς την επαγγελματική κινητικότητα των παραδοσιακών και συμπληρωματικών θεραπευτών από την Ελλάδα προς το εξωτερικό.

ζ. Μακροπρόθεσμα ενδεχομένως μπορεί να μελετηθεί η υιοθέτηση τουλάχιστον μέρους του ελληνικού εγχειριδίου της εθνικής Αρχής Διασφάλισης και Πιστοποίησης της Ποιότητας στην Ανώτατη Εκπαίδευση (ΑΔΙΠ) σύμφωνα με την ΕΘΑΕΕ, που είναι ο ελληνικός φορέας του αντίστοιχου πανευρωπαϊκού φορέα πιστοποίησης της ανώτατης εκπαίδευσης ΕΝQA²⁰. Με τον τρόπο αυτό αρχίζει και μπαίνει στο τραπέζι η δημιουργία ουσιαστικού Πτυχίου πανεπιστημιακού επιπέδου 6 κατά το Πλαίσιο Προσόντων. Η μελλοντική επαγγελματική ομοσπονδία εναλλακτικών θεραπευτών που θα αποτελείται από όλες τις σχολές, τους συλλόγους και σωματεία, ως διαπιστευμένος πλέον φορέας όλων των εναλλακτικών θεραπειών θα έχει την αρμοδιότητα να καταθέσει στον ΕΟΠΠΕΠ προς αξιολόγηση κι ένταξη ακόμη και προγράμματος πανεπιστημιακού πτυχίου.

---

11. Ανάδειξη της Παραδοσιακής Ελληνικής Λαϊκής Ιατρικής

Κλείνουμε αυτή την παρουσίαση κάνοντας πλήρη κύκλο κι επιστρέφοντας στην ευρύτερη έννοια της Παραδοσιακής Ιατρικής και των μεθόδων που περιλαμβάνει σε όλα τα μήκη και τα πλάτη της Γαίας. Έως τώρα φαίνεται πως υπάρχει μια σημαντική έλλειψη στον παγκόσμιο χάρτη, εκείνης της ιατρικής τέχνης που υπήρξε αφετηρία για πολλά μεταγενέστερα συστήματα, της Παραδοσιακής Ελληνικής Ιατρικής. Η εγχώρια ιατρική τέχνη του Ασκληπιού, του Ιπποκράτη, του Διοσκουρίδη, του Γαληνού και πολλών άλλων Ελλήνων ιατρών, ηλικίας τουλάχιστον 2600 ετών που μπόλιασε νέα ιατρικά συστήματα από τον Ινδικό ωκεανό στην Ινδία, το Θιβέτ, την Περσία, την Μέση Ανατολή μέσα από τον αρχαίο Δρόμο του Μεταξιού κι ίσως ακόμη και την Κίνα. Αλλά και δυτικά μπόλιασε τις μεταγενέστερες Ευρωπαϊκές παραδόσεις των Λατίνων, των Γερμανικών φύλλων, των Κελτών έως τον Ατλαντικό μέσα από την Χριστιανική παράδοση και τις μοναστικές αντιγραφές των αρχαίων Ελληνικών κειμένων. Η πρωτοβουλία για την ένταξή της στην «Λίστα Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ανθρωπότητας» της UNESCO είναι μια εξαιρετική επιλογή την οποία επικροτούμε και χαιρετίζουμε με μεγάλη ευχαρίστηση. Αξίζει να σημειώσουμε εδώ πως η τέχνη του Βελονισμού – Μοξαθεραπείας έχει ενταχθεί στην Λίστα ήδη από το 2010, ενώ από το 2020 και η πολεμική τέχνη του Taijiquan πλέον είναι μέρος της κοινής Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ανθρωπότητας.

Παρατηρώντας το Ελβετικό παράδειγμα και την δομή του τίτλου «Φυσικοπαθητικός με ειδίκευση στην Παραδοσιακή Ευρωπαϊκή Φυσικοπαθητική» (της οποίας ο σκελετός δεν είναι άλλος από την θεωρία των «Χυμών» του Ιπποκράτη)δεν μπορώ παρά να κάνω συνειρμούς για ένα μελλοντικό παρόμοιο μοντέλο που θα αφορά την Παραδοσιακή Ελληνική Λαϊκή Ιατρική. Κατά την γνώμη μου η δημιουργία της απαραίτητης δομής για την προώθηση κι εξέλιξη της Παραδοσιακής Κινέζικης Ιατρικής στην ελληνική πραγματικότητα ακριβώς γιατί υπάρχει το ευρωπαϊκό και διεθνές προηγούμενο, θα λειτουργήσει ως ένας μοχλός ανάπτυξης και για την εγχώρια Παραδοσιακή Ιατρική.

Ευχαριστώ πολύ για τον χρόνο σας.

---

Πηγές:

Benchmarks for the training of Acupuncture, WHO, Γενεύη, 2020
Directive 2005/36/EC Users’ Guide, Publications Office of the EU, Λουξεμβούργο, 2020
ETCS Users’ Guide, Publications Office of the EU, Λουξεμβούργο, 2015 (Ελληνική μετάφραση, Υπουργείο Παιδείας).
Global report on Traditional and Complementary Medicine, WHO, Γενεύη, 2019.
Healthcare policies and systems in Europe and China: comparisons and synergies, Mucelli – Spigarelli, World Scientific Publishing, Σιγκαπούρη, 2018.
International Classification of Diseases – 11^th Revision, WHO, Γενεύη, 2022
International Standard Terminologies on TCM, WHO, Γενεύη, 2022
Module descriptions M1-M7 for higher professional examination for Naturopathic Practitioner, OdaAM, Solothurn, 2015.
Standards and Guidelines for Quality Assurance in the European Higher Education Area (ESG), ENQA, Βρυξέλλες, 2015.
Strategy for Traditional Medicine: Review of the global situation and strategy implementation in the eastern Mediterranean region, Regional Committee for the Eastern Mediterranean, WHO, Γενεύη, 2002, σελ. 1-4.
The promotion and development of Traditional Medicine, Report of the 1^st meeting on Traditional Medicine, WHO, Γενεύη, 1978.
The Roadmap for European CAM Research, Cambrella Project, European Commision, 2012.
Traditional and Complementary Medicine in Primary Health Care, WHO, Γενεύη, 2018.
Εγχειρίδιο Ποιότητας, Αρχή Διασφάλισης και Πιστοποίησης της Ποιότητας στην Ανώτατη Εκπαίδευση, ΕΘΑΑΕ, Υπουργείο Παιδείας, Αθήνα, 2019.
Οδηγός υπολογισμού Πιστωτικών Μονάδων, Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης, Κομοτηνή, 2018.

Databases:

ESCO database, European Commision: https://ec.europa.eu/esco/portal/occupation?uri=http%3A%2F%2Fdata.europa.eu%2Fesco%2Foccupation%2F80a2aba7-ef7d-46ef-a8ec-15ff6131c0f1&conceptLanguage=el&full=true#&uri=http://data.europa.eu/esco/occupation/80a2aba7-ef7d-46ef-a8ec-15ff6131c0f1

The EU Single Market Regulated professions database, European Commision: https://ec.europa.eu/growth/tools-databases/regprof/index.cfm?action=homepage

---

1WHO, Strategy for Traditional Medicine: Review of the global situation and strategy implementation in the eastern Mediterranean region, Regional Committee for the Eastern Mediterranean, Γενεύη 2002, σελ. 1. https://www.who.int/publications/i/item/EM-RC49-13

2WHO, The promotion and development of Traditional Medicine, Report of the 1^st meeting on Traditional Medicine, Γενεύη 1978: https://www.who.int/publications/i/item/9241206225,

3WHO publications index: https://www.who.int/publications/i?healthtopics=7b989a66-ebf4-4d1a-9bde-59f12b3d3590&publishingoffices=&publishingoffices-hidden=true&regionscountries-hidden=true

4WHO, Strategy for Traditional Medicine: Review of the global situation and strategy implementation in the eastern Mediterranean region, Regional Committee for the Eastern Mediterranean, Γενεύη 2002, σελ. 3-4. https://www.who.int/publications/i/item/EM-RC49-13

5The EU Single Market Regulated Professions Database: https://ec.europa.eu/growth/tools-databases/regprof/index.cfm?action=homepage

6Περί των 8 Επιπέδων του Ευρωπαϊκού Πλαισίου Επαγγελματικών Προσόντων: https://europa.eu/europass/el/description-eight-eqf-levels

7Περί του Πλαισίου γενικότερα: https://europa.eu/europass/el/european-qualifications-framework-eqf

8Το Ελβετικό Επαγγελματικό Σωματείο Εναλλακτικής Ιατρικής: https://www.oda-am.ch/de/home/

9Πιστοποίηση ποιότητας εμπειρικής ιατρικής EMR: https://emr.ch/qualitaetslabel

10Η απόφαση αναστολής αδείας προς τα ΚΔΒΜ: http://www.gsae.edu.gr/images/News/File/documents/%CE%B1%CE%BD%CE%B1%CF%83%CF%84%CE%BF%CE%BB%CE%AE_%CE%B5%CF%80%CE%B9%CE%BA%CE%B1%CE%B9%CF%81%CE%BF%CF%80%CE%BF%CE%AF%CE%B7%CF%83%CE%B7%CF%82_%CE%9A%CE%94%CE%92%CE%9C2021.pdf

11Περί της Πανελλήνιας Ένωσης ΚΔΒΜ και την ένσταση που έχει καταθέσει: https://www.pekem.eu/

12Το ICD-11: https://icd.who.int/browse11/l-m/en

13Περί της 11ης έκδοσης της Διεθνούς Ταξινόμησης Νόσων: https://www.who.int/news/item/11-02-2022-who-s-new-international-classification-of-diseases-(icd-11)-comes-into-effect
Άρθρο στα ελληνικά για το ICD-11: https://socialpolicy.gr/2022/02/%CF%80-%CE%BF-%CF%85-%CE%BD%CE%AD%CE%B1-%CE%B4%CE%B9%CE%B5%CE%B8%CE%BD%CE%AE%CF%82-%CF%83%CF%84%CE%B1%CF%84%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%B9%CE%BA%CE%AE-%CF%84%CE%B1%CE%BE%CE%B9%CE%BD%CF%8C%CE%BC%CE%B7.html

14International Standard Terminologies on TCM: https://www.who.int/publications/i/item/9789240042322

15Δελτίο Τύπου του ΟΑΕΔ, 10/12/2021: https://www.oaed.gr/o-oaed-ensomatwnei-to-neo-efropaiko-systima-taksinomisis-deksiotiton-ikanotiton-prosonton-kai-epaghghelmaton-esco

16Ο Θεραπευτής Παραδοσιακής Κινέζικης Ιατρικής επίσημο επάγγελμα και στην Ελλάδα: https://ec.europa.eu/esco/portal/occupation?uri=http%3A%2F%2Fdata.europa.eu%2Fesco%2Foccupation%2F80a2aba7-ef7d-46ef-a8ec-15ff6131c0f1&conceptLanguage=el&full=true#&uri=http://data.europa.eu/esco/occupation/80a2aba7-ef7d-46ef-a8ec-15ff6131c0f1

17Η λίστα με τους ΚΑΔ εναλλακτικών θεραπειών: https://www.taxheaven.gr/codes/kad?page=673

18Νόμος περί Επαγγελματικών Σωματείων 1712/1987 – ΦΕΚ 115/Α/8-7-1987: https://www.e-nomothesia.gr/kat-somateia-sundikalistikes-eleutheries/nomos-1712-1987-phek-115a-8-7-1987.html

19Εδώ μπορείτε να δείτε τον Οδηγό ETCS στα Ελληνικά, έκδοση 2015: https://www.ethaae.gr/images/articles/813-ects_users_guide_2015_gr_cr.pdf

20Εθνική Αρχή Ανώτατης Εκπαίδευσης: https://www.ethaae.gr/el/diasfalisi-poiotitas/xrisima-entypa